Çölyak Hastalığı (Gluten İntolerans) Nedir

Çölyak hastalığı gluten intolerensı nedir, gluten nedir hangi gıdalarda bulunur, çölyak nedenleri ve belirtileri nelerdir, çölyak ile yaşam nasıl olur başa çıkılır

Çölyak Hastalığı (Gluten İntoleransı) Nedir

Bu yazımızda; Çölyak hastalığı gluten intoleransı tanımı nedir, gluten nedir hangi gıdalarda bulunur, çölyak hastalığının tanısı nasıl konulur, çölyak tedavisi ve ilaçları nelerdir, çölyak hastalığı ile yaşam nasıl olur, çölyak hastalarının uzak durması gereken gıdalar ve güvenli olan gıdalar nelerdir, çölyak hastalığının nedenleri belirtileri ve risk faktörleri nelerdir hakkında bilgiler yer almaktadır.

 

Gluten nedir?

Gluten, bilhassa buğday başta olmak üzere neredeyse tüm tahıllarda/hububatlarda az ya da çok miktarda bulunan bir proteindir. Gluten, buğday tanesinin içerisinde doğal olarak bulunan Gliadin ve Glutenin proteinlerinin birleşmesi ile oluşan ve ekmek yapımında, ekmek mayalanmasında ekmeğin hacim kazanmasından sorumlu olan ağsı yapıda ve karbondioksiti bağlama özelliğinde olan bir proteindir. Kısacası iyi ve kaliteli bir ekmek elde etmek için gluten buğdayın vazgeçilmez bir maddesidir. Gluten, buğday tahılı dışında, çavdar, arpa ve yulafta çokça bulunur. Ancak mısır, pirinç gibi ekmek yapılabilen diğer tahıl ve hububatlarda gluten ya eser miktarda bulunur ya da hiç yoktur.

Ekmek yapabilmek için temel olan gluten maalesef bazı bireylerde hassasiyete neden olmaktadır. Glutenin bazı bireylerde neden olduğu bu sağlık problemine gluten intoleransı adı verilir. Son yıllarda ülkemizde de gluten intoleransı vakası sıklıkla görülmeye başlamıştır. Yapılan son araştırmalara göre ülke nüfusumuzun yaklaşık %1’i bu sağlık sorununu yaşamaktadır. Gluten intoleransının farklı isimleri bulunmaktadır: Gluten hassasiyeti, çölyak, çölyak sprue, tropik olmayan sprue, gluten sensitif enteropatisi gibi. Gluten hassasiyeti ile Çölyak hastalığı temel olarak vücudun glutene karşı reaksiyon vermesi nedeniyle aynı hastalık olduğu düşünülür ancak birbirinden farklı iki durumdur. Gluten hassasiyeti bazı bireylerde Çölyak hastalığından çok daha şiddetli belirtiler gösterebilir.

 

Çölyak Hastalığının Tanımı ve Nedenleri

Çölyak, tahıllarda bulunan gluten proteinin duyarlı bireylerin bünyesinde gelişen bir ince bağırsak hastalığıdır. Hastalık, bağışıklık sisteminin glutene alerjik reaksiyon göstermesi ile başlar ve ince bağırsağın kalıcı intolerans göstermesi ile bir ömür boyu devam eder. Hastalığın oluşmasında genetik faktörler kadar çevresel faktörlerde önemlidir.

Glutenin sindirim sistemimize girmesiyle birlikte glutende bulunan gliadin proteini ile bağışıklık sisteminin ürettiği antikorlar arasında immunolojik olaylar zinciri başlar ve ince bağırsakta, bağırsakların iç yüzeyinde bulunan villüslerin yapısının hasar görmesi ve bozulması ile son bulur. İnce bağırsak iç yüzeyinde bulunan villuslerin destrüksiyonu neticesinde mide tarafından parçalanan gıdaların ince bağırsak tarafından tam olarak emilememe durumu ortaya çıkar. Bu duruma malabsorbsiyon denilir. Kısacası vücudun glutene karşı göstermiş olduğu alerjik reaksiyon neticesinde vücudun diğer gıdaların da ince bağırsakta emilimini yapamaması sonucunu doğuran bir hastalıktır. Çölyak hastalığının başlangıcında her ne kadar alerjik reaksiyonlar söz konusu olsa da bu hastalık alerjik bir hastalık değildir. Çölyak hastalığının birkaç farklı türü vardır. Bunlar: Klasik (gastrointestinal), Klasik olmayan (extra-intestinal) ve sessiz çölyaktır.

 

Çölyak Hastalığının Belirtileri ve Risk Faktörleri

Çölyak hastalığının yüzlerce farklı belirtisi vardır ve bu belirtiler her bireyde farklı farklı ortaya çıkabilir her birey farklı belirtiler gösterebilir. Hatta bazı bireylerde hastalığın belirtileri hiç görülmeyebilir. Çölyak hastalığının belirtilerinin net bir şekilde görülebilmesi için bireyin mutlaka ve mutlaka buğdaydan üretilmiş gıdaları tüketmiş olması gerekir. Çavdar, arpa ve yulafta da gluten bulunuyor olmasına karşın buğdayda olduğu kadar yüksek miktarlarda değildir.

Çölyak hastalarında yaygın olarak görülen belirtiler şunlardır: 

  • Karın şişliği ve aşırı gaz,
  • Karın ağrısı,
  • Kabızlık,
  • İshal,
  • Dışkıda yağlı tabaka,
  • Kronik yorgunluk,
  • Halsizlik,
  • Kilo kaybı,
  • Kusma,
  • Migren,
  • Anemi,
  • Eklem ve kemik ağrıları,
  • Kas ağrıları,
  • Deride renk değişikliği ve kolay tahriş olma,
  • Deride kaşıntı ve karıncalanma, uyuşma,
  • Demir eksikliğinden dolayı anemi,
  • Konsantrasyon ve hafıza problemleri,
  • Vitaminsizlik nedeniyle çeşitli komplikasyonlar,
  • İştahsızlık

Bu belirtilerin hepsi birbirini tetikleyen ve birbirinin neticesinde meydana gelen belirtilerdir. Örneğin, hastalık nedeniyle bireyde iştahsızlık görülmeye başlanır ve bunu takiben kabızlık görülür. İştahsızlık nedeniyle yeterli miktarda gıda tüketemeyen kişi bağırsaklarının da yeterli şekilde çalışmaması nedeniyle tükettiği gıdalardan elde etmesi gereken besin öğelerini yeterli miktarda vücuduna alamayacağı için vitamin ve mineral eksikliğinden dolayı kilo kaybı, anemi, halsizlik migren gibi belirtileri yaşamaya başlar. Hastalığın uzun süre boyunca teşhis edilememesi ya da yanlış teşhis bireyin uzun süre boyunca yanlış beslenmesine ve neticede yukarıda saydığımız rahatsızlıkları yaşamasına neden olur.

Çölyak hastalarında görülen diğer belirtiler şunladır: 

  • Kas erimesi,
  • Hipotoni,
  • Cilt altı yağ doku kabı,
  • Diş minesi tabakası bozuklukları,
  • Boy kısalığı,
  • Miyopati,
  • Erginliğin gecikmesi,
  • Dermatitis herpetiformis,
  • Vaskulit,
  • Ağızda tekrarlayan aftlar,
  • Raşitizm,
  • Pankreatitis,
  • Depresyon,
  • Genetik Hastalıklar (Down sendromu vb.)
  • Karaciğer işlev bozuklukları ve hastalıkları,
  • Üreme Sistemi bozuklukları,
  • E ve K vitamini eksikliği,
  • Lökopeni,
  • Serebral kalsifikasyonla birlikte olan    epilepsi,
  • Algı bozuklukları,
  • Serebellar ataksi,
  • Kadınlarda tekrarlayan düşükler, infertilite,
  • Kadınlarda adet düzensizlikleri,
  • Kadınlarda osteoporoz,
  • Böbrek taşı oluşumu,
  • Barsak iltihaplanmaları,

 

Çölyak hastalığı her yaşta ve bireyde görülebilen bir hastalık olmakla birlikte çoğunlukla beyaz ırklarda görülen bir hastalıktır. Bu hastalığa bebekler, çocuklar, yetişkinler, yaşlılar kısacası herkes yakalanabilir ve bir ömür boyu bu hastalıkla yaşamak zorunda kalabilir. Hastalık çocuk ve yetişkinlerde genellikler; bir hastalık, ameliyat, hamilelik, doğum, depresyon gibi ciddi değişimlerden sonra ortaya çıkar. Çölyak hastalığı genetik bir hastalıktır ve hastalık tanısı konulan bireylerin birinci derece akrabalarında da görülebilir.

 

Çölyak Hastalığının Tanısı, Tedavisi ve İlaçları

Çölyak hastalığının tanısının doğru bir şekilde konulması bireyin sağlığı açısından büyük önem arz etmektedir. Hastalığın tanısı birkaç test ve araştırmanın yapılmasından sonra konulmalıdır. Yanlış konulacak teşhis bireyin bir ömür boyu sıkıntı yaşamasına neden olur.

Hastalığın teşhisi için öncelikli olarak tTG-IgA/IgG, EMA-IgA/IgG ve DGP kan testleri uygulanmalıdır. Bu testlerin pozitif çıkmasını takiben yapılacak olan endoskopi ve ince bağırsak biyopsisi hastalığın kesin tanısının konulması için gereklidir.

Bu test ve araştırmaların neticesinde bireyin Çölyak hastası olduğu kesinleşmişse bireye gluten içermeyen bir beslenme programı hazırlanmalıdır. Bu andan itibaren birey artık tüm hayatı boyunca tüm yediklerine dikkat ederek yaşamalıdır. Çünkü Çölyak hastalığının kesin bir tedavisi ve ilacı henüz bulunmamaktadır.

 

Çölyak hastalığı ile yaşam, başa çıkma ve korunma:

Çölyak hastası olan bireyler hayatları boyunca bu hastalık ile yaşamak zorunda olduklarını unutmamalıdırlar. Çünkü bu hastalığın bir tedavisi ve ilacı henüz bulunamamıştır. Bu sebeple bireyler yediklerine içtiklerine çok dikkat etmelidir. Bebek ve küçük çocukların hasta olduğunun anlaşılmasından sonra anne ve babanın hastalık hakkında yeterli derecede bilgi sahibi olması çocuklarının geleceği açısından çok önemlidir. Anne ve baba çocuklarında var olan bu hastalık hakkında çocuklarını da en doğru şekilde bilgilendirmeli ve bilinçlendirmelidir.

 

Çölyak hastalarının uzak durması gereken gıdalar

Çölyak hastaları tüm gluten içeren gıdalardan uzak durmalı ve bu gıdaları tüketmemelidirler. Peki gluten içeren gıdalar nelerdir? Gluten bugün gıda sanayinde üretilen birçok gıdanın içerisinde bulunabilir. Çünkü buğday unu hazır gıdaların birçoğunda kullanılmaktadır. Buğday, arpa, çavdar, yulaf gibi tahıllar başta olmak üzere bu tahıllardan üretilen ve elde edilen tüm gıdalar gluten içermektedir. Bu tahılların dışında mısır ve pirinç hariç diğer tahıl ve hububatlar konusunda da hastalar dikkatli olmalıdırlar. Buğday ve diğer tahıllardan ve bunların unlarından üretilen tüm gıdalar, ekmek ve ekmek çeşitleri, bulgur, poğaçalar, simitler, makarnalar, erişteler, kurabiyeler, pastalar, börekler, krakerler, bisküviler, galetalar, gevrekler, kahvaltılık gevrekler, panelenmiş et ve et ürünleri, içerisinde buğday nişastası veya galeta unu bulunduran et ürünleri (salam, sosis, jambon, sucuk vb.), içerisinde nişasta veya galeta unu bulunduran süt ürünleri, hazır çorbalar, soslar, bulyonlar çölyak hastalarının uzak durması gereken gıdalardır.

 

Çölyak hastaları için güvenli olan gıdalar

Çölyak hastalarının güvenle tüketebileceği gıdalar şunlardır;

  • Tüm meyve çeşitleri,
  • Tüm sebze çeşitleri,
  • Kırmızı ve beyaz etler (dana, kuzu, tavuk, ördek vb. - una bulunmamış, panelenmemiş)
  • Balık ve deniz ürünleri (una bulunmamış, panelenmemiş)
  • Süt ve süt ürünleri,
  • Gluten içermeyen unlar (mısır, pirinç, soya, üzüm çekirdeği, keçiboynuzu, tapioka nohut, kestane unu)
  • Gluten içermeyen hazır gıdalar,
  • Yalnızca mısır ve pirinçten elde edilmiş gıdalar,
  • Yumurta, reçel, bal,
  • Tüm bakliyat çeşitleri (kuru fasulye, nohut, soya fasulyesi, börülce, barbunya, kırmızı ve yeşil mercimek vb.)
  • Tüm sıvı ve katı yağlar,
  • Tüm şeker çeşitleri (toz şeker, kahverengi şeker, pudra şekeri, fruktoz şekeri vb.)
  • Tüm meyve sirkesi çeşitleri (baharat ve bitki içermeyenler)
  • Tüm işlenmemiş kabuklu kuruyemişler (yalnızca kavrulmuş olanlar, paketli ve işlenmiş olanlar gluten içerebilir)

 

Çölyak hastaları hayatları boyunca bu hastalıkla yaşamak zorunda oldukları için tüm hayatları boyunca tüm yediklerine ve içtiklerine dikkat etmek zorundadır. Hastalar bu konuda ne kadar bilinçli olsalar da dikkatlerinden kaçabilecek bazı hususlar mutlaka olacaktır.

  • Tahıllardan elde edilen gıdalar tüketilemeyeceği için en büyük karbonhidrat kaynağı meyve ve sebzeler olacaktır. Bu nedenle meyve ve sebzelerin tüketimi aksatılmamalı,
  • Gıda alışverişi yaparken almış olduğunuz gıdaların etiket bilgilerini mutlaka okuyun. Ürün etiketi üzerinde gluten içermez uyarısı olmasına karşın, ürünün içinde kullanılan hammaddeleri ve gıda katkı maddelerini dikkatlice okuyun.
  • Buğday gibi tahıllardan elde edilen gıdalar dışında mısır ve pirinç gibi tahıllardan elde gıdalar sağlık açısından olumsuzluk yaratmayabilir ancak şunu unutmayın, bu ürünlerde var olabilecek eser miktarda buğday unu bile sağlığınızı olumsuz etkileyebilir. Bu nedenle almış olduğunuz mısır, soya, pirinç unundan yapılmış gıdalar, buğday unu ile yapılan gıdalar ile aynı üretim hattında yapılmış ise güvenilir olduğunu düşündüğünüz bu gıdalara buğday unu bulaşmış olabileceğini unutmayın.
  • Hastalığınızın ciddiyetini biliyorsunuz. Peki başka diğer alerjik durumlar yada intolerens durumları ile de karşılaşabileceğinizi biliyor musunuz? Çölyak hastalığı vücudunuzda çeşitli deformasyonlar yaratacağı için diğer alerjik hastalıkların da ortaya çıkmasına neden olabilir. Bu nedenle bu gibi diğer intolerans ve alerjik durumlara dikkat etmelisiniz.
  • Sık sık tahlil yaptırmayı ihmal etmeyin.

 

Hazırlayan: Gıda Müşavirim

Top